Wanneer een jeugdhulptraject vastloopt, is de eerste reflex vaak: meer doen. Nog een gesprek, een nieuwe interventie, een andere vorm van hulp. GZ-psychologen Annebé Janssen en Nicolien Wiltink pleiten voor het tegenovergestelde. Binnen het Regionaal Expertteam (RET) zetten zij de verklarende analyse in: een methode die niet draait om harder werken, maar om anders kijken. We spraken hen over wat die aanpak in de praktijk betekent.
Jullie werken allebei met de verklarende analyse. Wat is dat eigenlijk, in het kort?
Nicolien: "Het is geen trucje waarmee je in één gesprek een antwoord geeft. Het is een manier om samen met alle betrokkenen te onderzoeken hoe een situatie is ontstaan, welke factoren elkaar beïnvloeden en waarom eerdere interventies niet hebben gewerkt. Ik stel daarbij veel nieuwsgierige vragen. Niet om lastig te doen, maar om samen verder te komen." Annebé: "Ik zou het willen omschrijven als vertragen met een doel. Op het moment dat een casus vastloopt, is de verleiding groot om snel iets nieuws te proberen. Een verklarende analyse zegt eigenlijk: wacht even, laten we eerst begrijpen wat hier gebeurt voordat we weer gaan doen."
Er bestaat blijkbaar een misverstand over jullie rol. Wat is dat precies?
Annebé: "Dat wij binnenkomen als de expert met hét antwoord. Dat beeld zou ik het liefst helemaal loslaten. De verklarende analyse lijkt soms: de expert komt en dan komt de oplossing. Zo werkt het (helaas) niet." Nicolien: "Precies. Ik zeg dat ook letterlijk in gesprekken: ik ben hier niet om te zeggen hoe het moet. Ik ben hier om open met jullie mee te kijken. De kracht zit niet in mijn kennis alleen, maar in het samenbrengen van wat iedereen al weet: de jongere zelf, de ouders en de betrokken hulp. "
Wat brengt dat samenbrengen dan concreet op tafel wat er eerder nog niet was?
Nicolien: "Vaak patronen die niemand apart had gezien. Iedereen kijkt vanuit zijn eigen rol, dat is logisch, en daardoor mis je soms het grotere plaatje." Annebé: "Ik gebruik daar weleens een beeld voor: soms kijk je gewoon naar de verkeerde kant van de olifant. Iedereen beschrijft eerlijk wat hij ziet, maar het is een ander deel van hetzelfde dier. Pas als je die beschrijvingen naast elkaar legt, herken je het geheel."
Kunnen jullie een voorbeeld geven van hoe dat er in de praktijk uitziet?
Nicolien: "Ik denk aan een situatie waarin ouders vooral tegenover elkaar stonden en iedereen vastzat in die strijd. Moeder gaf aan: ‘Het lukt mij door mijn eigen problemen niet om voor mijn kind te zorgen.’ Vader zei juist: ‘Ik wil heel graag voor mijn kind zorgen.’ Op het eerste gezicht leek het alsof ouders lijnrecht tegenover elkaar stonden." Annebé: "Door de verklarende analyse ontstond ruimte om niet alleen naar de standpunten te kijken, maar vooral nieuwsgierig te onderzoeken wat eronder lag. Door vragen te stellen als: ‘Hoe kijk jij hiernaar?’, ‘Wat maakt dat dit niet lukt?’ en ‘Wat willen jullie uiteindelijk voor jullie kind?’ werd zichtbaar dat beide ouders eigenlijk hetzelfde wilden: dat hun kind veilig en goed opgroeit." Nicolien: "Toen werd duidelijk dat het probleem niet zat in onwil of gebrek aan betrokkenheid, maar in wat er nodig was om het wél mogelijk te maken. Moeder had meer ruimte en ondersteuning nodig om haar rol te kunnen pakken en vader wilde die rol graag op zich nemen. Door samen opnieuw naar de situatie te kijken, ontstond een ander perspectief. De gemeente kon vervolgens helpen om de benodigde ruimte te creëren." Annebé: "Dat is precies de kracht van een verklarende analyse. Je kijkt niet alleen naar wat er misgaat, maar probeert samen te begrijpen: wat speelt hier nou echt? Soms ontstaat daardoor een oplossing waar vooraf niemand aan had gedacht."
Gaat het in dat proces ook weleens over wie iets heeft gemist of verkeerd heeft gedaan?
Annebé: "Dat zie ik nog te vaak gebeuren, ja - dat mensen zoeken naar schuld. Wie had dit eerder moeten signaleren, wie heeft een verkeerde beslissing genomen. Dat helpt niet. Het gaat niet om terugkijken naar wat fout ging, maar om samen begrijpen wat een jongere nu nodig heeft." Nicolien: "Daarom vraag ik ook liever door dan dat ik oordeel. Nieuwsgierigheid in plaats van beoordelen. Dat is het verschil tussen vooruitkomen en vastzitten in een discussie over wie gelijk heeft."
In de hervormingsagenda jeugd is dit een van de doelen: dat professionals in het brede jeugdveld leren werken vanuit de verklarende analyse. Hoe kijken jullie daarnaar?
Nicolien: "Dat zou mooi zijn. Het liefst zien we dat deze manier van kijken al veel eerder in een traject wordt toegepast, niet pas als het al muurvast zit. Dat de analyse er al ligt voordat een casus bij ons terechtkomt." Annebé: "Voor ons zou dat ook een heel ander gesprek betekenen. Als er al een goede analyse ligt voordat wij worden ingeschakeld, hoeven we niet opnieuw hetzelfde uit te zoeken."
Als jullie moeten kiezen: waar zit de grootste winst van deze aanpak?
Annebé: "Niet in één goed advies. De winst zit in hoe professionals leren samenwerken. Iedereen heeft zijn eigen expertise en rol. Als iedereen vanuit die kracht kan bijdragen, doen we het goed." Nicolien: "Voor mij zit het in het simpele feit dat mensen weer durven vragen stellen aan elkaar, in plaats van zelf met een oplossing te komen. Dat klinkt klein, maar dat is precies waar beweging ontstaat."
Meer weten?
Wil je meer weten over de verklarende analyse of hier zelf mee aan de slag? Lees hier verder.